Zjenica (pupilla) je otvor na prednjoj strani oka kroz koji u oko upada svjetlost. Neposredno iza zjenice je očno sočivo, a ispred nje su prednja očna sobica ispunjena očnom vodicom i rožnjača (cornea), koja je takođe providna.
Zjenica je u stvari kružni otvor na dužici (šarenica, iris). Dužica ima oblik dijafragme na fotografskom aparatu. Prednja strana dužice je obojena različitim bojama (šarena), i od količine pigmenta u njoj ovisi boja očiju. Plave i zelene oči imaju manje pigmenta, a smeđe i crne više. Stražnja strana dužice je sasvim tamna.
Dužica u svojoj građi ima dva mišiċa, jedan skuplja zjenicu, a drugi je širi. Onaj koji je skuplja ima kružni (cirkularni) oblik, a onaj koji je širi ima radijarno ( duž prečnika) postavljena vlakna. Oba ova mišiċa su pod uticajem autonomnog nervnog sistema, to jest simpatikusa i parasimpatikusa, što znači da mi ne možemo voljno uticati na reakcije zjenica.
Stanje zjenica je obavezni dio opšteg očnog, neurološkog, pa i internističkog pregleda. Normalno su zjenice okrugle, simetrične, srednje veličine i normalne fiziološke reakcije. Različita stanja, očni, neurološki I internistički poremeċaji mogu uticati na stanje zjenica.
Tako zjenice nisu okrugle u slučaju prebolovanih očnih bolesti, očnih trauma i poslije operacija na očima. Zjenice nisu simetrične takođe iz gore pobrojanih razloga, ali i kod nekih nervnih poremeċaja. Veličina zjenica je često individualna, neke osobe urođeno imaju šire zjenice nego druge. U uslovima srednje osvjetljenosti širina zjenica je u prečniku oko 6 mm. Minimalna širina zjenica je u vidu čiodine glave, a maksimalna skoro do ruba rožnjače, znači skoro 10 mm. Tako je zjenica dio tijela koji najviše mijenja svoju veličinu, po dužini deset puta, a po površini nekoliko desetina puta.
Širina zjenice se mijenja pod uticajem različitih farmaceutika koji se uzimaju u organizam, ili ukapavaju u oko. To su različiti lijekovi i droge koje djeluju na stimulaciju, odnosno paralizu vegetativnog sistema.
Proširenje zjenica se zove midrijaza (mydriasis), a suženje mioza (myosis). Sredstva koja se koriste za širenje zjenica se zovu midrijatici. Najpoznatiji je atropin, koji se dobija iz biljke velebilje (bunjike), koja je otrovna. On je jak parasimpatolitik i ima jako dugo i intenzivno dejstvo. Priča se da su u rimu žene ukapavale sok velebilja (vidi ovdje) da im se zjenice rasire i oči budu ljepše, odatle latinski naziv biljke atropa belladona (lijepa dama). Atropin je otrovan, a koristi se i u internoj medicini, te kao protivotrov kod nervnih bojnih otrova. Trovanje atropinom poslije jedenja bunjike je praċeno halucinacijama, pa se u narodu kaže za nekog ko se čudno ponaša, “ da se najeo bunjike”! Kapi atropina se koriste kod određivanja očne refrakcije kod djece, i za održavanje midrijaze kod upala oka (iritis, keratitis). Atropin paralizira akomodaciju (cycloplegia= paraliza cilijarnog mišiċa), pa osobe sa ukapanim atropinom ne mogu čitati.
Bobice velebilja (Atropa belladona) su jako otrovne zbog alkaloida atropina koji se nalazi u biljci.
Miotici su sredstva za suženje zjenice. Najpoznatiji je pilokarpin. On se koristi za liječenje glaukoma.
I kod nekih upala i oboljenja oka se mijenja širina zjenice. Tako kod upale irisa (iritis) postoji mioza, a kod akutnog glaucoma midrijaza.
Širina I reakcija zjenica je veoma važna u ocjeni trovanja, upotrebe droge, lijekova. Ona je i dijagnostički znak kod dijagnosticiranja smrti. Široke i ukočene zjenice su znak prestanka moždane aktivnosti.
Širina zjenice je veoma važna za dobru vidnu oštrinu. Pri gledanju bliskih predmeta (akomodaciji) zjenica se sužava. Po noċi je zjenica normalno šira.
Zjenica reaguje na svjetlo. Svjetlo koje pada na zadnji dio oka prenosi se vinim putem u vidni centar. To je aferentni (uzlazni) dio nervnog puta, koji sačinjava vidni živac i vidni putevi u mozgu. Na bazi mozga u tzv hiazmi (križištu, chiasma opticum) se vidne niti koje idu iz dva oka djelimično križaju. Jedan dio niti prelazi na suprotnu stranu mozga.
| Brain: Optic chiasm | ||
|---|---|---|
 |
||
Centar za vid je povezan sa centrom za reakciju zjenice (Westfal-Edingerovo jezgro u međumozgu). Od ovog centra za reakciju zjenice idu parasimpatičke niti u sastavu treċeg moždanog živca (n. oculomotorius). Drugi centar za pokretanje zjenice je simpatički centar u vratnoj kičmenoj moždini (centrum silliospinale Budgi), i odavde idu simpatčne niti za kontrolu zjenice. Krizanje optickih puteva na bazi mozga ( Izvor: wikipedia.org/wiki/Optic_chiasm )
Kao što se vidi kontrola zjenice je pod uticajem različitih centara. Osnovni preduslov za reakciju zjenice je upad svjetla u oko i njegov prenos do centra u mozgu. Ako je oko slijepo, nema reakcije na svjetlo, jer nema aferentnog prenošenja nadražaja. Takođe neka nervna oboljenja dovode do poremeċaja reakcije zjenice.
Na donjoj slici je shematski prikazan vidni put (tractus opticus). Shema je prenesena iz Wikipedie, a kliknuvsi na nju dolazis na uvecan originalni crtez.
Zbog križanja nervnih niti vidnog puta, pored reakcije zjenice oka u koji je ubačeno svjetlo, postoji istovremeno i nešto sporija reakcija drugog oka. Reakcija prvog oka se naziva senzualna, a drugog kosenzualna. Kod nekih nervnih bolesti je poremeċena konsenzualna reakcija, pa se tako napr. kod multiple skleroze pojavljuje uzastopno sužavanje i širenje zjenice u vidu poigravanja zjenice (hyppus).
